علیرضا خنجری

خالق کاراکتر تلویزیونی دانشپز-خالق کاراکتر موش انگیزه خوار-مبتکر سناریوهای خنگ آموز علم

علیرضا خنجری

خالق کاراکتر تلویزیونی دانشپز-خالق کاراکتر موش انگیزه خوار-مبتکر سناریوهای خنگ آموز علم

علیرضا خنجری

این گفتگویی است که همکار بسیار خوب و فعالم، سرکار خانم فراهانی جم(ژورنالیست گروه دانش روزنامه جام جم) با استاد اسمعیل میرفخرایی، چهره شناخته شده برنامه های علمی رادیو و تلویزیون ایران انجام داده و امروز در وبگاه روزنامه جام جم منتشر شده است

اسمعیل میرفخرایی


اسماعیل میرفخرایی را همه به‌عنوان یک مجری می‌شناسند، اما در حقیقت او از معدود برنامه‌سازان علمی است‌که در دانشگاه‌های ایران، استرالیا و آمریکا مدرس رادیو و تلویزیون بوده است.

 

اگر بخواهیم برنامه های علمی گفت وگو محور را به عنوان موضوع گفت وگو انتخاب کنیم بهترین گزینه اسماعیل میرفخرایی است که سابقه خوبی در کارنامه فعالیت حرفه ای او به ثبت رسیده است. او از میان طیف وسیعی از برنامه های تلویزیونی، برنامه های علمی را برگزیده است؛ زیرا در هر دو حوزه علمی و برنامه سازی یک متخصص است.

سال های متمادی به عنوان تهیه کننده برنامه علمی در رادیو و تلویزیون نقش معلم را ایفا کرده و معتقد است برای یک برنامه گفت وگو محور بخصوص برنامه ای از جنس علم و فناوری باید یک خلبان ماهر کنترل هواپیما را در دست گیرد تا این هواپیما با زمین برخورد نکند. با این برنامه ساز تلویزیونی که در بنیان نهادن برنامه های علمی در رادیو و تلویزیون نقش تاثیرگذاری داشته است گفت وگویی خواندنی داشته ایم. گفت وگویی که گرچه ساعت ها به طول انجامید اما گذر زمان در این مدت محسوس نبود.تسلط استاد به فن مصاحبه در ضمن گفت و گو به روشنی هویدا بود.

شاید به همین دلیل است که پخش برنامه علمی با طبیعت که سال ها پیش از تلویزیون پخش می شد با استقبال خوبی از سوی مخاطبان روبه رو شده بود.

چطور شد به برنامه های علمی تلویزیونی قدم گذاشتید؟

وقتی سال دوم دانشگاه بودم برای نخستین بار وارد تلویزیون شدم. در رشته زیست شناسی درس می خواندم. از وقتی وارد دانشگاه شدم به حضور در مراسم مختلف و اعلام جشن ها و مراسم دانشگاهی علاقه زیادی داشتم. یک روز به طور اتفاقی متوجه شدم در بیایان های اطراف هتل استقلال امروزی آنتنی دیده می شود که البته یک آنتن موقت بود. به این ترتیب فهمیدم قرار است تلویزیونی راه اندازی شود. پیش از آن تلویزیون شخصی وجود داشت اما تلویزیون ملی نداشتیم. پس از آن در دانشگاه متوجه شدم قرار است دولت تلویزیون راه اندازی کند.

در دانشگاه یکی از دوست های قدیمی من که او هم علاقه زیادی به اجرای برنامه داشت از اطلاعیه تلویزیون برای جذب گوینده خبر داد.

به پیشنهاد دوستم تقاضایی به تلویزیون ارسال کردم که بعد از چند ماه به این تقاضا جواب دادند و ضمن شرکت در آزمون هایی متوجه شدیم قرار است برنامه آزمایشی تلویزیون دولتی آبان 1345 راه اندازی شود.

منظور از آزمایشی این بود که این برنامه به طور کامل روی آنتن نمی رفت. من کارم را با گویندگی برنامه ها شروع کردم. بیست و نهم اسفند 1345 تلویزیون رسما افتتاح شد. حدود یک سال و نیم در تلویزیون گوینده برنامه ها بودم. آن زمان برنامه های تلویزیون از ساعت 19 تا 23 روی آنتن می رفت.

پس، از گویندگی به برنامه سازی علمی رسیدید؟

وقتی از دانشگاه فارغ التحصیل شدم رئیس تلویزیون ـ آقای قطبی ـ از من خواست به جای اعلام برنامه، برنامه دانش بسازم. مطلع شدم اداره اطلاعات سفارت آمریکا که آن زمان مسئولیت آموزش درس زبان انگلیسی را بر عهده داشت مجموعه ای از فیلم های علمی دارد. به آنجا مراجعه کردم و پیشنهادم برای استفاده از فیلم های علمی در ساخت برنامه های علمی با استقبال خوبی روبه رو شد.

فیلم ها را ترجمه کردیم. ابتدای فیلم متنی با صدای خودم قرار می گرفت. این برنامه مونتاژی با عنوان «دانش» از تلویزیون پخش می شد. بعد از مدتی بخش های تولیدی مانند گزارشی از موسسه سرم سازی رازی به این برنامه افزوده شد.

این برنامه با استقبال خوبی از سوی مخاطبان روبه رو شد. یکی از شرط های موفقیت این برنامه تلویزیونی علاقه مدیریت رادیو و تلویزیون به علم و دانش بود. این برنامه به عنوان یک برنامه گزارش فناوری شکل گرفت تا تاکید شود پشت این فناوری دانشی وجود دارد.

مدیریت رادیو و تلویزیون به من پیشنهاد داد با توجه به سوابق کاری و تحصیلی دوره صوتی ـ تصویری و تله تصویر را بگذرانم، اما معاونت رادیو و تلویزیون در آن زمان پیشنهاد داد به جای گذراندن دوره در دانشگاه در این رشته تحصیل کنم. به این ترتیب زمینه ای فراهم شد تا در دانشگاه ایلینوی آمریکا در این رشته درس بخوانم.

با پذیرش لیسانس زیست شناسی در این دانشگاه در رشته رادیو و تلویزیون لیسانس دوم گرفتم و بعد از آن دوره فوق لیسانس را هم در همان دانشگاه گذراندم. پس از بازگشت به ایران به عنوان برنامه ساز در تلویزیون مشغول کار شدم.

به تدریج شبکه های جدید تاسیس شد و در شبکه دوم رادیو و تلویزیون مسئولیت برنامه های مستند، فرهنگی و علمی را بر عهده داشتم. علاوه بر تولید، ارائه بعضی از برنامه های دیگر نیز به عهده من بود.

بعد از انقلاب نیز به عنوان تهیه کننده با تلویزیون همکاری داشتم و پس از مدتی بازنشسته شدم. چند سال بعد به عنوان تهیه کننده آزاد با تلویزیون همکاری نمودم. یکی از اشتباهات سیستم آن زمان این بود که بسادگی هر فردی را که می توانست به آنها خدمت کند، نمی پذیرفتند و به عنوان نیروی آزاد از وی استفاده می کردند.

یکی از برنامه های محبوبی که آن زمان سر و صدای زیادی به راه انداخت برنامه با طبیعت بود که نه تنها اجرای آن را برعهده داشتم بلکه به عنوان یکی از عوامل ساخت در تولید آن مشارکت داشتم. برنامه گفت وگوی رادیویی با بزرگان از دیگر برنامه های علمی آن زمان بود که ساعت 3 بعد از ظهر از رادیو ایران پخش می شد.

در این برنامه با چهره هایی مانند دکتر حسابی و دکتر مجتهدی، رئیس مدرسه البرز گفت وگو کردیم. نوع ارائه موجب شد این ساعت که به اصطلاح ساعت مرده رادیو بود زنده شود. بعد از آن به طور موردی با ساخت برنامه های مختلف با رادیو و تلویزیون همکاری داشتم. آن زمان برای سازمان های مختلف فیلم های مستند تهیه می کردم تا بتوانم امور روزمره زندگی را بگذرانم.

پس از آن تصمیم گرفتم در استرالیا زندگی کنم. در استرالیا در رادیو 6 NR به زبان انگلیسی برنامه داشتم که به معرفی ایران برای مردم استرالیا اختصاص داشت. در زمینه آموزش رادیو و تلویزیون نیز همکاری داشتم. در دانشگاه مرکزی ایالت کنتیکت آمریکا هم در یک دوره زمانی به تدریس مشغول بودم.

بنابراین من کار تلویزیون را با گویندگی شروع کردم و با تشویق مقامات و بتدریج به عنوان تولیدکننده یا بهتر بگویم معلمی که گچ و تخته نداشت و از دوربین به عنوان ابزاری برای ارائه محتوای آموزشی بهره می گرفت، فعالیت در این زمینه را ادامه دادم.

چرا در سال های اخیر استقبال از برنامه های علمی کمرنگ شده و برنامه هایی با این ساز و کار نمی تواند توجه مخاطبان را به خود جلب کند؟

به نظر من باید این پرسش را از مردم و جامعه پرسید. متاسفانه مخاطب فقط قصد دارد زمان را به شکلی بگذراند که حس و حال خوبی پیدا کند. تولید و تماشای برنامه های علمی به انرژی نیاز دارد و مخاطب خسته از شهر و ترافیک ترجیح می دهد برنامه ای را تماشا کند که گرچه شاید محتوای خوبی ندارد اما می تواند حس و حال خوبی در او ایجاد کند.

مخاطب امروز خسته است و به تفریح نیاز دارد، بنابراین بدیهی است برنامه هایی که با هدف تفریح ساخته می شود مخاطب بیشتری داشته باشد. وقتی شما در مطب پزشک در انتظار نشسته اید بیشتر ترجیح می دهید بیننده یک برنامه مفرح باشید تا یک برنامه علمی. شرایط جامعه امروز موجب شده که مردم بیش از پیش تفریح را به عنوان اولویت مورد توجه قرار دهند.

آیا پخش برنامه های علمی از یک شبکه اختصاصی هم در این زمینه تاثیرگذار بوده است؟

در گذشته تلویزیون تا این اندازه گسترده نبود و در برنامه های شبکه یک جایگاه برای علم در نظر گرفته شده بود.

با افزایش تعداد شبکه های تلویزیونی و انحصاری شدن آنها برنامه های علمی برای مثال از یک شبکه بخصوص مانند شبکه چهار تلویزیون روی آنتن می رود و به این ترتیب به نوعی برنامه های علمی کنار گذاشته می شود. وقتی فردی گرسنه باشد غذایی را انتخاب می کند که راحت تر آماده یا خورده می شود.

به نظر من به جای تفکیک موضوعی شبکه ها باید براساس مخاطب شبکه ها را از هم تفکیک کرد. به عبارت دیگر شما باید بتوانید در شبکه یک تلویزیون هم سهم کافی از برنامه های علمی داشته باشید. با این تفاوت که باید برای این سطح از مخاطبان برنامه های علمی ساده تری ساخت.

نمایش علمی و تولیدات تفریحی که می تواند مردم را به یادگیری ترغیب کند از جمله برنامه هایی است که می تواند علم را به زبانی ساده به مردم آموزش دهد. یا این که شبکه دو با توجه به اهدافی دارد برنامه های علمی به زبان کودکانه تولید کند و شبکه چهار بیشتر به بحث و گفت وگوی علمی اختصاص یابد.

گنجاندن همه برنامه های علمی از برنامه های مستند تا گفت وگو به طور اختصاصی در یک شبکه تلویزیونی موجب از دست دادن طیف وسیعی از مخاطبان می شود. در کشورهای آمریکا و انگلیس و استرالیا مخاطب خودش سلیقه دارد و می تواند از میان برنامه های متنوع برنامه ای مناسب انتخاب کند، اما در ایران که برنامه سازها در شکل گیری سلیقه های مردم تاثیرگذار هستند مسائل علمی نه تنها نباید از مسائل عمومی جدا شود، بلکه هزینه مناسبی را نیز باید به آن اختصاص داد. البته اگر بخواهیم برنامه علمی مخاطب داشته باشد.

آیا معیارها و استانداردهای ساخت برنامه علمی در ایران در مقایسه با دیگر کشورها تفاوت زیادی دارد؟

خیر، این طور نیست که این استانداردها متفاوت باشد. باید ببینیم استانداردهای برنامه سازی در ایران چیست. متاسفانه در ایران 98 درصد استانداردهای برنامه سازی علمی زیرپا گذاشته می شود.

برای کاهش هزینه ها این استانداردها مورد توجه قرار نگرفته و در همه برنامه های تلویزیونی این نقاط ضعف دیده می شود. برنامه علمی هم از این قاعده مستثنا نبوده و مشخص نیست که محتوای علمی برنامه های ما توسط چه کسی پخته می شود. اگر یک فرد دانشگاهی این مسئولیت را بر عهده داشته باشد با رسانه آشنایی ندارد.

اگر استاد دانشگاه بخواهد به عنوان مجری در یک برنامه علمی حضور پیدا کند، برنامه نمی تواند با مخاطبان ارتباط برقرار کند. اگر مجری یک برنامه علمی یک فرد معمولی و صاحب تخصص کافی نباشد بازهم مشکل ایجاد می شود. پس در نوع ارائه هم حتی به نتیجه نرسیده ایم و کمتر فردی را می یابید که تفکر آکادمیک داشته باشد و بتواند خود را با شرایط تولیدی در ایران هماهنگ کند.

تهیه کننده، مهم ترین فرد در فرآیند تولید و نماینده مدیر سازمان است که باید ماموریت های سازمان را پیش ببرد. حتی اگر تهیه کننده آزاد باشد باید تحت نظارت باشد. تهیه کننده طبق تعاریف کلاسیک، سه فرد در یک فرد است.

او مدیر پروژه بوده و آخر پروژه را به صورت عینی می بیند و از عملکرد و اجزای برنامه آگاهی کلی دارد. به عبارت دیگر تهیه کننده صدابردار نیست، ولی صدابرداری بد را تشخیص می دهد. چنین تهیه کننده ای با تهیه کننده فیلم متفاوت است. تهیه کننده فیلم سرمایه گذاری می کند تا سود ببرد. اما تهیه کننده برنامه علمی باید به جای گچ و تخته کلاس درس، به کمک رادیو و تلویزیون نقش آموزشی خود را ایفا کند. در نتیجه یکی از دلایل شکست برنامه سازی علمی، نبود امکان تلفیق بین فضای آکادمیک و فضای علمی است. تهیه کننده تلویزیون مانند معلم مامور است و اگر دیدگاهی غیر از این وجود داشته باشد نمی توان برنامه ساخت.

بهترین نوع برنامه علمی چه برنامه ای است؟ آیا داشتن تخصص برای مجری یک برنامه علمی ضروری است؟

بهترین نوع برنامه علمی برنامه ای است که مجریان آن یا خودشان مدیر مسئول تهیه کنندگی باشند یا این که تهیه کننده با آنها هماهنگ باشد. مجری برنامه علمی نمی تواند یک مجری معمولی باشد، پس مجری یک برنامه علمی و تهیه کننده می توانند یکی باشند. مجری برنامه علمی باید تلویزیون را بشناسد.

اکنون بسیاری از مجری- کارشناس های ما تلویزیون را نمی شناسند و بنابر این بهترین تهیه کننده برای یک برنامه علمی کسی است که تلویزیون را به عنوان یک پدیده فنی بشناسد. آموزش چنین افرادی نیز ساده است. یعنی می توان برای متخصصان دانشگاهی دوره رادیو و تلویزیون گذاشت تا با اصول این کار آشنا شوند. این در شرایطی است که نگاه امروز ما به تهیه کننده برنامه علمی همان نگاه تهیه کننده فیلم است. در حالی که بسیاری از کشور ها فیلمبردار علمی متخصص در اختیار دارند؛ ما چنین امکاناتی نداریم.

اساسا برنامه های علمی برای چه مخاطبانی ساخته می شود؟

پرسش جالبی است. برنامه علمی را می توان در سطح پایین تری برای مخاطب عام تهیه کرد. منظور از مخاطب عام فردی است که می تواند از این تفکر علمی حتی در رانندگی استفاده کند. برنامه علمی فقط به بیان فرمول های ریاضی و فیزیکی محدود نمی شود. باید تفکر ساخت یک برنامه علمی از نوع تفکر علمی باشد.

منظور این است که سازنده این برنامه باید مسائل را علمی ببیند و هدف ایجاد یک رابطه علت و معلولی در ذهن تماشاگر باشد ، نه رابطه تخیلی. اگر برنامه علمی درستی درباره ترافیک یا سوخت ساخته شود، می توان به موضوعاتی از قبیل تاثیر رانندگی بر کاهش مصرف سوخت، رعایت قوانین رانندگی در ارتباط با میزان آلودگی و نقش شان در ابتلا به بیماری های ریوی اشاره کرد. در انتهای یک برنامه علمی مخاطب باید یاد بگیرد بر دنیا عینیتی حاکم است.

نظر شما درباره برنامه های علمی گفت وگو محور چیست؟

به اجرا بستگی دارد. بسیاری از برنامه های گفت وگو محور از موفق ترین برنامه های تلویزیونی بوده و اجرا و مجری مهم است. یکی از موفق ترین برنامه های علمی دنیا در گذشته، برنامه ای درباره جمعیت بود. این برنامه بخوبی کارگردانی شده بود.

پس لزوما گفت وگو و برنامه های گفت وگو محور خسته کننده نخواهد بود و به نوع اجرا بستگی دارد. از همه مهم تر مجری برنامه است. در بسیاری از برنامه های گفت وگو محور مجری به جای این که بخواهد برنامه را پیش ببرد، می خواهد توانمندی های خود را به نمایش گذارد. مجری برنامه های علمی باید در اختیار موضوع برنامه باشد.

چرا پخش زنده برنامه آپولو تا این اندازه در آن زمان خبرساز شد؟

در حقیقت شرایطی که در آن زمان وجود داشت موجب خبرساز شدن برنامه و توجه مخاطبان به آن شد. در حقیقت این نخستین بار بود که یک برنامه علمی به صورت زنده پخش می شد. آن زمان برنامه های تلویزیون از ساعت 19 تا 23 پخش می شد و این برنامه ساعت 11 صبح از تلویزیون پخش شد .

فکر می کنید تلویزیون های دولتی باید برنامه علمی بسازند یا این که این مسئولیت باید به تلویزیون های خصوصی واگذار شود؟

تلویزیون های دولتی به دو دسته تقسیم می شود؛ بعضی از تلویزیون های دولتی فقط برای تبلیغ دولت راه اندازی می شود.

گروه دیگر مانند تلویزیون های دولتی کشور ما در کنار مسائل سیاسی به مسائل فرهنگی هم توجه دارند. اگر برنامه های علمی در این تلویزیون ها مورد توجه قرار گیرد ، موفق تر است. تلویزیون های خصوصی به دنبال کسب درآمد هستند و برنامه علمی نمی تواند چندان درآمدزا باشد. دولت باید به ساخت برنامه های علمی بودجه اختصاص دهد.

و سخن پایانی؟

رقابت با برنامه های شبکه های ماهواره ای موجب شده است سطح برنامه ها تا حد زیادی تغییر کند. این در حالی است که سطح بسیاری از برنامه های تلویزیون ما از نظر محتوایی از برنامه هایی که از شبکه های ماهواره ای پخش می شود بالاتر است. مدیران میانی صدا و سیما باید از میان افراد برنامه ساز انتخاب شوند که خوشبختانه این روزها تغییرات خوبی را در این زمینه شاهد هستیم.

نباید به مسائل فرهنگی دیدگاه کمی داشت و در کنار توجه به کیفیت برنامه باید برای مخاطب هیجان ایجاد کرد. در یک برنامه علمی نباید پایان برنامه برای مخاطب مشخص باشد.

اگر افرادی که به این موضوعات آگاه نیستند به عرصه برنامه سازی قدم بگذارند موفق نمی شویم. ما نباید برای رقابت با ماهواره برنامه های سبک بسازیم. برنامه های علمی فقط با صحبت و گفت وگو پیش نمی رود. باید هزینه ای اختصاص داده شود تا این برنامه از رشد کیفی برخوردار شود.

باید برای برنامه های علمی و مستند هزینه کرد. ما برای ساخت سریال ها هزینه های خوبی اختصاص می دهیم. شبکه های مطرح دنیا تولید را سرلوحه کارشان قرار داده اند و بین برنامه های مختلف از سرگرمی تا برنامه های علمی و فرهنگی توازن خوبی دیده می شود. تعدد شبکه های تلویزیونی راهکار مناسبی برای رقابت با شبکه های ماهواره ای نیست. باید تولید و محتوای تولیدی را تقویت کنیم و در برنامه سازی ها به این نکته مهم توجه داشته باشیم.

 

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی